„Czyste powietrze” pod lupą NIK
Program Priorytetowy Czyste Powietrze to pierwszy ogólnopolski program dopłat do wymiany starych i nieefektywnych źródeł ciepła wykorzystujących paliwa stałe, na urządzenia nowoczesne i ekologiczne oraz na docieplenia domów jednorodzinnych. Jego celem jest zmniejszenie lub nawet całkowite wyeliminowanie emisji pyłów i innych zanieczyszczeń wprowadzonych do atmosfery przez domy jednorodzinne. W ciągu trwania programu przewidzianego na 11 lat (od roku 2018 do roku 2029) zaplanowano poprawienie efektywności energetycznej ponad 3 mln budynków i wymianę 3 mln sztuk źródeł ciepła.
Niestety, po 3 latach wdrażania programu, Najwyższa Izba Kontroli negatywnie oceniła jego realizację i twierdzi, że nie uda się osiągnąć zakładanych w nim celów. W ocenie kontrolerów winę za to ponosi przede wszystkim ministerstwo środowiska oraz instytucje, które miały wdrożyć program w życie.
Niski poziom ustalonych efektów rzeczowych Programu
Kontrolerzy stwierdzili, że do października 2021 r. liczba ocieplonych budynków wynosiła niecałe 73 tys. (czyli 2,4% zakładanej liczby budynków), a liczba wymienionych w ramach programu kotłów starej generacji wyniosła 66 tys. (2,2% założeń). Przy budżecie w wysokości 103 mld zł podpisano umowy na zaledwie 4,2 mld zł, wykorzystano więc ok. 4% planowanego na ten cel budżetu. Zdaniem Izby przy takim tempie realizacji programu, na osiągnięcie zaplanowanych efektów trzeba będzie poczekać cztery lata dłużej niż planowano, tj. do 2033 r.
![](https://mappingair.meteo.uni.wroc.pl/wp-content/uploads/2022/10/NIK_efekty-rzeczowe.png)
Błędy na etapie tworzenia Programu
Kontrolerzy wskazali, że doszło do wielu błędów już na etapie tworzenia Programu. Został on przygotowany bez studium wykonalności w obszarze organizacyjnym, technicznym i zarządczym – nie zidentyfikowano ryzyk w obszarze jego wdrażania, nie dokonano identyfikacji wszystkich interesariuszy na każdym szczeblu zarządzania i wdrażania Programu, nie określono struktury zarządczej i odpowiedzialności za zarządzanie Programem, który wdrażany był na poziomie centralnym, wojewódzkim i gminnym. Podejmowane w Narodowym Funduszu Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej działania w celu usprawnienia realizacji Programu nie przynosiły oczekiwanych rezultatów i wprowadzały dużą liczbę zmian w Programie, które nie sprzyjały przejrzystości procedur formalnych. Nie zbilansowano także budżetu programu „Czyste Powietrze” – nie ustalono bowiem rzetelnie wszystkich źródeł i skali jego finansowania.
W Programie nie określono również sposobu ustalania efektów ekologicznych uzyskiwanych dzięki korzystaniu przez podatników z ulgi termomodernizacyjnej, która jest dodatkowym źródłem finansowania programu. W efekcie, zdaniem kontrolerów, niemożliwe jest pełne monitorowanie działań zmierzających do poprawy jakości powietrza i ocena ich skuteczności.
Zagrożenia w realizacji Programu
Według kontrolerów istotne zagrożenie dla powodzenia programu stanowi niepewność co do źródeł dalszego finansowania programu – szczególnie przy dynamicznym wzroście cen na rynku usług i materiałów budowlanych. Zdaniem Izby w przypadku wysokiej inflacji, z jaką mamy obecnie do czynienia, osiągnięcie założonych celów jest mało prawdopodobne.
![](https://mappingair.meteo.uni.wroc.pl/wp-content/uploads/2022/10/NIK_wzrost-cen.png)
NIK zwraca także uwagę na niewielkie zainteresowanie programem zwłaszcza w początkowej fazie. Powodem były m.in. warunki, na jakich oferowano dofinansowanie inwestycji. W 2018 r. nie ustalono mechanizmów, które umożliwiłyby skorzystanie z programu osobom ubogim energetycznie, czyli takim, których nie stać na utrzymanie ogrzewania na odpowiednim poziomie, po przystępnej cenie. Żeby móc ubiegać się o dofinansowanie, trzeba było mieć wkład własny i środki na inwestycję, a ich zwrot następował dopiero po jej ukończeniu. Dla wielu osób wciąż jest to bariera uniemozliwiająca skorzystanie z programu.
Pierwsze rozwiązania zwiększające poziom dofinansowania dla osób o niskich dochodach wprowadzono dopiero w IV kwartale 2020 r., natomiast prace nad zmianami skierowanymi do najuboższej grupy społeczeństwa rozpoczęto dopiero w 2021 r!
Kontrolerzy wskazali również, że w początkowej fazie działania programu „Czyste Powietrze” zabrakło powszechnej i skoordynowanej kampanii informacyjno-edukacyjnej jemu poświęconej. Z badania sondażowego przeprowadzonego na zlecenie NIK przez firmę Kantar we wrześniu 2021 r. wynika, że 95% badanych słyszało o programie „Czyste Powietrze”, jednak aż 45% z nich wiedziało o nim niewiele.
„Czyste Powietrze” – stan obecny
Według danych programu „Czyste Powietrze” w okresie od 19.09.2018 do 30.09.2022 r. zostało złożonych 505 512 wniosków. W tym czasie zainstalowano ponad 440 tys. ekologicznych urządzeń grzewczych, z czego blisko 40% stanowią kotły gazowe kondensacyjne i 21% powietrzne pompy ciepła. Wnioski można składać do końca 2027 r.
Opracowano na podstawie:
Informacji o wynikach kontroli Najwyższej Izby Kontroli Wdrażanie programu priorytetowego „Czyste Powietrze”, KSI.430.008.2021, Nr ewid. 199/2021/P/21/053/KS, https://www.nik.gov.pl/plik/id,26690,vp,29488.pdf
Danych statystycznych programu „Czyste Powietrze”, https://czystepowietrze.gov.pl/